Tez, kelime anlamı itibariyle tez “önerme” ya da “sav” anlamını taşımaktadır. Akademik bağlamda ele alındığında ise “Tez nedir” sorusunun cevabı; bir eğitim programını tamamlamak için, kaynağını bilimsel yöntemden alan, henüz kanıtlanmamış ancak mevut bilgiler ile mantıksal açıdan ilintili olan önerme ya da düşüncelerin yazılı olarak raporlanmasıdır. Buradaki önemli fark, tez kavramının etimolojik olarak yazılı bir raporlamayı barındırmamasına karşın akademik bağlamda bir raporlama şeklinde ele alınmasıdır.

En özet haliyle akademik tez, bir yüksek öğrenim programını tamamlamak için ortaya konulan yazılı bilimsel eserdir.

Tez çeşitleri nelerdir?

Tezlerin içerik, detaylı ve kapsamları çeşidine göre değişebilmektedir. Temelde 3 farklı tezden bahsetmek mümkündür.

• Lisans tezi
• Yüksek Lisans tezi
• Doktora Tezi

Lisans tezi, ülkemizde çok yaygın olmamakla birlikte bazı lisans programlarının sonunda beklenebilmektedir. Burada temel amaç, öğrencinin eğitim programını tamamlarken edindiği bilgileri kullanarak temel bir araştırma gerçekleştirmesini sağlamaktır. Ayrıca bilimsel yönteme adaptasyonunu gerçekleştirmektir. Bazı durumlarda “bitirme ödevi” gibi bir şekilde de ele alınabilmektedir.

Yüksek lisans tezinde, programda hedeflenen alandaki uzmanlaşmaya paralel olarak belirli bir konuya daha derinlemesine odaklanılması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda, bilimsel literatüre katkı sunmak hedeflenmektedir. Örneğin, “hamilelerde egzersizin bel ağrısına etkisi” konusu çalışılmak isteniyor olabilir. Ancak bu alanda çok fazla çalışma yapıldığı düşünülüyorsa, özgünlük sağlamak amacıyla konuya bazı ek değişkenler dahil edilebilir. Doktora tezinde ise bir adım daha ilerlenerek daha kapsamlı bir katkı sağlamak hedeflenir. Hatta mümkünse bilimsel yönteme benzersiz bir katkı sunmak doktora tezi için arzu edilen bir sonuçtur.

Tez yazarken nelere dikkat etmek gerekir?

Konu Seçimi

Tez yazarken dikkat edilmesi gerek pek çok unsur sıralanabilir. Ancak belki de en önemli unsurların başında “problem” belirlenmesi yer alır. Tezin konusu da denilebilecek olan bu problem araştırmanın üzerine inşa edileceği ana unsurdur.

Konunun tamamen benzersiz, daha önce hiç ele alınmamış olması bir zorunluluk değildir. Ancak yine de konunun tamamen olmasa da bazı boyutlarının özgün olması önemlidir. Defalarca çalışılmış ve sürekli aynı sonuçlara ulaşılmış bir konunun ele alınması da bilimsel literatüre sağlayacağı katkı bakımından çok arzu edilen bir durum değildir. Bu tarz konuların daha önce ele alınmamış bir yönden araştırılması kaliteli bir tez ortaya koyma noktasında büyük önem taşımaktadır.

Söz gelimi “hamilelerde egzersizin bel ağrısına etkisi” konusu ele alınmak isteniyor ancak bu konuda çok fazla çalışma yapıldığı düşünülüyorsa özgünleştirmek adına bazı değişkenler eklenebilir. Annenin yaşı, ortopedik rahatsızlık öyküsü, egzersizin evde ya da bir profesyonel eşliğinde yapılması gibi değişkenler probleme farklı boyutlar sağlar. Böylece daha önce edinilmiş bilgiye katkı sağlanmış olunur.

Uygulanabilirlik

Ele alınacak konu ne kadar özgün ve bilimsel literatüre katkı sağlayacak olursa olsun araştırmanın uygulanabilirliği yoksa tezinizi test etmeniz mümkün olmayacaktır. Dolayısıyla öngörülen katkı da sağlanamayacaktır.

Örneklemek gerekirse, “paralel evrenlerdeki insan davranışlarının kendi evrenimize etkisi” son derece ilgi çekicidir. Ayrıca gerçek anlamda ele alınabilirse bilime önemli katkı sağlayacak bir araştırma konusudur ancak günümüz bilgi birikimiyle uygulanabilirliği yoktur. Çünkü “tez nedir”in cevabının ana unsuru olan “kaynağını bilimsel yöntemden alma” bileşeninden yoksundur.  Bu bileşen ancak “paralel evren” kavramının doğrulanması ile anlam kazanacaktır.

Daha gerçekçi bir konu olarak “yaşlanma sürecine sosyo-ekonomik değişimlerin etkisi” de örneklenebilir. Bu konu literatüre önemli katkı sağlayacak, hali hazırda üzerinde birtakım araştırmalar yürütülen bir konudur. Teknik olarak yapılamaması için bir sebep de bulunmamaktadır. Ancak böyle bir konunun incelenebilmesi için uzun dönemli veri toplanması gerekmektedir. Ayrıca çeşitli tıbbi testlerin uygulanması gibi gereksinimler bulunmaktadır. Böyle bir takip teknik olarak mümkün olmakla birlikte bir tez süresi içinde gerçekleştirilmesi mümkün değildir. Bu nedenle bir tez için uygulanabilir bir konu değildir.

Kaynaklara ulaşılabilirlik

Tez nedir? Tez yazımında diğer önemli bir unsur ihtiyaç duyulan kaynakların ulaşılabilir olmasıdır. Bir tez, temelinde bir soruya cevap arama çabası olarak tanımlanabilmektedir. Ancak tez çalışmaları yalnızca fikirlerden oluşmamalı, somut verilere ve bilimsel kanıtlara da dayanmalıdır. Ortaya konulan bilgi ve sonuçların desteklenebilir, kanıtlanabilir, gerekçelendirilebilir olması önemlidir. Tez kendisinden önce gelen bilgi birikiminin üzerine inşa edilmelidir. Bilimsel bilgi birikimli olarak ilerler. Bu nedenle kaynaklardan yoksunluk nesnelliğe gölge düşürür ve spekülatif bir metin olmaktan öteye geçemez. Öte yandan, kaynak kullanamama ya da yetersiz kaynak kullanma sebebi daha önce hiçbir boyutuyla ele alınmamış bir konu çalışmak ise bu sefer bir adım geriye giderek uygulanabilirlik konusunda takılmış oluruz.

Kaynak konusunda diğer önemli bir unsur mevcut olan kaynaklara erişimdir. “Depremlerin su kaynaklarına olan etkisi” ele alınabilir bir konudur. Ancak depremlere ilişkin büyüklük, derinlik ve merkez üssü gibi bilgilere erişim kısıtlı olabilir. Benzer şekilde, su kaynaklarıyla ilgili kaynak türü ve kaynak debisi gibi verilerin elde edilememesi durumunda bu çalışmanın gerçekleştirilmesi mümkün değildir. Bu nedenle konu seçmeden önce ihtiyaç duyulacak verilerin de erişilebilirliği teyit etmelisiniz.

Akademik tez yazımı her aşamasında son derece zorlu ve emek yoğun bir süreçtir. Tez yazmaya karar verdikten sonra başlayan bu süreç tezin teslimine kadar pek çok aşamayı barındır. Ancak konu seçimi, literatür taraması, araştırma yönteminin belirlenmesi, veri toplama, sonuçların değerlendirilmesi ve yorumlanması gibi süreçlerin titizlikle ele alınması sonucunda başarı bir tez ortaya konulabilir.